Bài 7 — Sinh báo cáo tài chính: số liệu tất định, diễn giải bằng LLM

Bước cuối của chuỗi là biến dữ liệu đã đối soát và phân loại thành báo cáo người ta đọc hiểu: tổng chi theo danh mục, so với kỳ trước, điểm nổi bật, cảnh báo. Nguyên tắc bất di bất dịch: số do code tính, chữ do LLM viết.

Kiến trúc báo cáo hai lớp

LỚP SỐ (code, tất định):
  - Tổng chi/thu theo danh mục
  - So sánh kỳ này vs kỳ trước (%)
  - Top 5 khoản chi lớn nhất
  - Số dòng chưa đối soát, số cảnh báo

LỚP CHỮ (LLM, diễn giải):
  - Tóm tắt điều hành (executive summary)
  - Giải thích biến động bất thường
  - Đề xuất hành động

Bước 1: tính toán bằng code

def compute_metrics(txns, prev):
    by_cat = defaultdict(int)
    for t in txns:
        by_cat[t["category"]] += t["amount"]
    total = sum(by_cat.values())
    deltas = {c: pct_change(by_cat[c], prev.get(c, 0)) for c in by_cat}
    top5 = sorted(txns, key=lambda t: abs(t["amount"]))[-5:]
    return {"by_cat": dict(by_cat), "total": total,
            "deltas": deltas, "top5": top5}

Mọi con số trong báo cáo phải truy được về compute_metrics, không bao giờ để LLM "nhớ" số.

Bước 2: LLM viết diễn giải TỪ số đã tính

Đưa metrics đã tính vào prompt và yêu cầu LLM chỉ diễn giải, cấm bịa số mới:

def write_summary(metrics, alerts, llm):
    prompt = f"""Viết tóm tắt điều hành cho báo cáo chi phí tháng.
DỮ LIỆU (chỉ dùng đúng các số này, KHÔNG tự tính số mới):
{metrics}
CẢNH BÁO: {alerts}

Yêu cầu: 4-6 câu, nêu tổng chi, danh mục tăng mạnh nhất, cảnh báo đáng chú ý,
và 1 đề xuất. Trích số y nguyên từ dữ liệu."""
    return llm.text(prompt)

Chống ảo giác số: kiểm tra chéo

Sau khi LLM viết, rút mọi con số trong văn bản và đối chiếu với metrics gốc:

for num in extract_numbers(summary):
    if num not in flatten(metrics):
        log_warning(f"LLM có thể bịa số: {num}")

Mẫu báo cáo đầu ra

## Báo cáo chi phí — Tháng 06/2026

Tóm tắt: Tổng chi 248.500.000 VND, tăng 12% so với tháng 5.
Marketing tăng mạnh nhất (+45%) do chiến dịch ra mắt sản phẩm.
Có 1 nghi vấn trùng chi 15.000.000 với NCC Thiết bị X cần xác minh.
Đề xuất: rà soát ngân sách Marketing quý tới.

| Danh mục | Số tiền | So kỳ trước |
|----------|--------:|:-----------:|
| Lương & Phúc lợi | 120.000.000 | +2% |
| Marketing | 48.000.000 | +45% |
| Thuê mặt bằng | 35.000.000 | 0% |

Cần soát: 3 dòng chưa đối soát · 2 cảnh báo bất thường

Checklist báo cáo

• [ ] Mọi số đều do code tính, có nguồn gốc?
• [ ] LLM chỉ diễn giải, có prompt cấm bịa số?
• [ ] Có kiểm tra chéo số trong văn bản?
• [ ] Báo cáo nêu rõ phần chưa đối soát và cảnh báo?
• [ ] Có so sánh kỳ trước để thấy xu hướng?

Sai lầm thường gặp

• Để LLM tính tổng/tỷ lệ: sai số âm thầm, mất uy tín báo cáo. Code tính hết.
• Không kiểm chéo số trong văn bản LLM: một số bịa lọt vào báo cáo gửi sếp. Luôn đối chiếu.
• Giấu phần chưa đối soát: báo cáo trông "đẹp" nhưng che rủi ro. Minh bạch số dòng tồn.
• Chỉ có số, không có diễn giải: sếp phải tự đọc bảng. Thêm executive summary.

Bài cuối: ghép tất cả thành một agent vận hành thực tế, an toàn và có thể tin cậy.