Xây phần mềm đúng cách: từ người dùng tới user story

Vì sao app sinh viên hay "trật đường ray"

Ai nên học lộ trình này

Một câu chuyện đi suốt lộ trình

1. Phỏng vấn"Thứ Hai em hay nhịn trưa, vì xếp hàng xong là trễ giờ vào lớp."
2. InsightSinh viên có lớp 12:45 không ăn trưa kịp vì xếp hàng 20 tới 25 phút.
3. Persona"Người chạy lịch", có bằng chứng từ ghi chú và thời khóa biểu.
4. User storyLà Người chạy lịch, tôi muốn đặt trước một suất cho khung 11:35, để nhận món trong vài phút.
5. Đo lườngSau bốn tuần: thời gian lấy suất khi đã đặt còn khoảng 3 phút.

Bạn gặp sáu người: ba bạn sinh viên, cô bếp trưởng 14 năm nghề, anh quản lý căng tin và chị chuyên viên phòng quản trị của trường. Khóa cuối đổi sang một bài toán khác để bạn tự làm từ đầu.

Tám bước, đi lần lượt

Khóa sau dùng kết quả của khóa trước. Mỗi khóa có sáu bài, mỗi bài khoảng 20 tới 30 phút đọc và 30 phút thực hành, kèm bài kiểm tra tình huống.

1. 1

   Phỏng vấn để hiểu vấn đề

   Hỏi người dùng, hỏi người rành nghiệp vụ và hỏi người có quyền quyết định là ba chuyện khác nhau. Khóa này dạy bạn ba bộ câu hỏi cho ba kiểu người, và mẹo quan trọng nhất: hỏi chuyện đã xảy ra, đừng hỏi ý kiến.

   Mang vào

   Một đề bài

   Mang ra

   Ghi chép phỏng vấn, ghi chép quan sát, bảng thuật ngữ đầu tiên

   6 bài học

   1. Ba kiểu phỏng vấn, ba mục tiêu khác nhau
   2. Chọn người, hẹn lịch và viết bộ câu hỏi
   3. Hỏi về việc đã xảy ra, không hỏi ý kiến
   4. Phỏng vấn chuyên gia nghiệp vụ, tìm quy tắc và ngoại lệ
   5. Phỏng vấn stakeholder, mục tiêu, ràng buộc và thước đo
   6. Quan sát tại chỗ và ghi chép để không mất gì

   Vào khóa Bộ câu hỏi phỏng vấn (Word)
2. 2

   Từ ghi chép tới insight

   Sáu buổi phỏng vấn là cỡ 200 mẩu ghi chú. Bạn học gom nhóm, tách nỗi khổ thật khỏi mong muốn và khỏi giải pháp người dùng tự nghĩ ra, cân xem điều gì có nhiều bằng chứng, và xử lý khi người dùng với sếp muốn hai thứ ngược nhau.

   Mang vào

   Ghi chép từ bước 1

   Mang ra

   Vấn đề có bằng chứng, problem statement, nhật ký quyết định

   6 bài học

   1. Từ sáu buổi phỏng vấn tới một bức tường ghi chú
   2. Affinity mapping từng bước
   3. Pain point, nhu cầu, mong muốn và giải pháp người dùng đề xuất
   4. Cân bằng chứng, một người nói hay bảy người nói
   5. Problem statement, JTBD và câu hỏi How Might We
   6. Xử lý mâu thuẫn giữa người dùng và stakeholder

   Vào khóa Tổng hợp nghiên cứu (Excel)
3. 3

   Persona và User Journey

   Persona ở đây không phải nhân vật bịa ra cho đẹp. Dòng nào cũng phải chỉ ra được nó lấy từ ghi chú nào. Bạn vẽ hành trình của người dùng, rồi vẽ luôn phần hậu trường, nơi mấy chức năng hay bị quên nhất đang nằm.

   Mang vào

   Vấn đề và problem statement

   Mang ra

   Persona, journey hiện tại, service blueprint, journey tương lai

   6 bài học

   1. Persona dựa trên bằng chứng, không phải nhân vật hư cấu
   2. Proto-persona, anti-persona và cần bao nhiêu persona
   3. Vẽ user journey hiện tại từng bước
   4. Service blueprint, phần hậu trường nơi tính năng bị bỏ sót
   5. Journey tương lai, từ pain point tới cơ hội
   6. Dùng persona và journey khi họp, review và ưu tiên

   Vào khóa Persona và journey (Excel)
4. 4

   Hiểu nghiệp vụ trước khi xây

   Bước hay bị bỏ qua nhất, và là lý do app thiếu huỷ đơn, hoàn tiền, báo cáo. Bạn lập bảng thuật ngữ, nghe ra quy tắc người ta nói thoáng qua, chạy event storming rút gọn và vẽ vòng đời của từng đối tượng.

   Mang vào

   Ghi chép từ người rành nghiệp vụ, blueprint

   Mang ra

   Thuật ngữ, quy tắc nghiệp vụ, sơ đồ trạng thái, quy trình

   6 bài học

   1. Bảng thuật ngữ nghiệp vụ, nói cùng một thứ tiếng
   2. Quy tắc nghiệp vụ và ngoại lệ
   3. Event storming rút gọn cho người mới
   4. Vòng đời dữ liệu và sơ đồ trạng thái
   5. Quy trình, swimlane và điểm bàn giao
   6. Đọc lại mô hình với chuyên gia nghiệp vụ

   Vào khóa Nghiệp vụ (Excel)
5. 5

   Từ journey tới user story

   Tới đây mới bàn tới tính năng. Từ một cơ hội nghĩ ra vài cách giải rồi mới chọn, dựng story map, viết user story theo INVEST, tách story cho vừa sprint, viết tiêu chí nghiệm thu và ghi ra cả những yêu cầu người dùng không bao giờ nói.

   Mang vào

   Journey tương lai, quy tắc, vòng đời

   Mang ra

   Story map, user story có tiêu chí nghiệm thu, yêu cầu phi chức năng

   6 bài học

   1. Từ cơ hội tới tính năng, đừng nhảy thẳng tới giải pháp
   2. Xương sống, walking skeleton và lát cắt phát hành
   3. Viết user story theo INVEST
   4. Tám cách tách story thường dùng
   5. Tiêu chí nghiệm thu Given/When/Then
   6. Yêu cầu phi chức năng, những thứ người dùng không nói ra

   Vào khóa Story map và user story (Excel)
6. 6

   Không bỏ sót: kiểm tra độ đầy đủ

   Câu hỏi ít ai dạy: làm sao biết mình chưa quên gì? Năm phép kiểm tra trên backlog, gồm ma trận tạo, xem, sửa, xoá; ma trận vai trò; đường không vui; truy vết về bằng chứng; và một buổi đi qua mọi thứ trước khi code.

   Mang vào

   Story map và user story

   Mang ra

   Backlog đã kiểm tra, truy được nguồn gốc

   6 bài học

   1. Vì sao phần mềm thiếu tính năng và ai phát hiện quá muộn
   2. Ma trận CRUD cho mọi đối tượng
   3. Ma trận vai trò và hành động
   4. Đường không vui, lỗi, huỷ, hết hàng, mất mạng
   5. Mỗi story trỏ về một bằng chứng
   6. Walkthrough với stakeholder và đội kỹ thuật trước khi code

   Vào khóa Kiểm tra độ đầy đủ (Excel)
7. 7

   Đo lường thành công

   Làm xong app chưa phải là xong. Bạn chọn chỉ số thành công từ chính problem statement, đo đường cơ sở trước khi ra mắt, lên kế hoạch ghi nhận dữ liệu, rồi đọc số liệu thật sau bốn tuần chạy thử để quyết định tiếp tục, sửa, dừng hay mở rộng.

   Mang vào

   Backlog sẵn sàng và bản chạy thử

   Mang ra

   Kế hoạch đo lường, đường cơ sở, quyết định cho vòng sau

   6 bài học

   1. Đọc số liệu có sẵn trước khi đi hỏi
   2. Từ problem statement tới chỉ số thành công
   3. Đo đường cơ sở và đặt mục tiêu
   4. Đo gì trong app, kế hoạch tracking
   5. Đọc dữ liệu sau bốn tuần chạy thử
   6. Tiếp tục, sửa, dừng hay mở rộng

   Vào khóa Kế hoạch đo lường (Excel)
8. 8

   Dự án cuối: Phòng học nhóm thư viện

   Một bài toán khác hẳn để bạn tự làm từ đầu tới cuối: sáu bản phỏng vấn y như ngoài đời và một bảng số liệu, giấu 24 điều. Làm xong mới mở đáp án và đếm xem mình tìm được bao nhiêu.

   Mang vào

   Mọi thứ của bảy bước trước

   Mang ra

   Bộ hồ sơ hoàn chỉnh và điểm số trên 24

   6 bài học

   1. Phòng học nhóm thư viện và những gì bạn phải nộp
   2. Phỏng vấn Hoàng Nam và Khánh Linh
   3. Phỏng vấn Đức Huy và cô Mai
   4. Phỏng vấn thầy Phong và anh Sơn
   5. Bảng chấm điểm và câu lệnh nhờ AI chấm
   6. Đáp án, những điều ẩn trong sáu buổi phỏng vấn

   Vào khóa

Lịch học gợi ý: 6 tuần

1. Tuần 1Bước 1, và đi phỏng vấn ít nhất năm người cho đồ án của bạn.
2. Tuần 2Bước 2 và bước 3.
3. Tuần 3Bước 4, rồi đọc lại mô hình nghiệp vụ với một người rành nghề.
4. Tuần 4Bước 5 và bước 6.
5. Tuần 5Bước 7, và viết kế hoạch đo lường cho đồ án của bạn.
6. Tuần 6Dự án cuối, chấm bài, rồi quay lại bước còn yếu.

Học nhanh hơn cũng được, nhưng đừng bỏ phần đi gặp người thật. Phần đó không khóa học nào làm thay bạn.

Học sao cho hiệu quả

• Đi đúng thứ tự. Nhảy thẳng tới user story là lặp lại đúng cái lỗi lộ trình này muốn sửa.
• Làm bài kiểm tra sau mỗi bài học. Câu hỏi là tình huống thật, sai câu nào đọc lại phần đó liền.
• Làm song song với đồ án của bạn. Học xong bước 1 thì tuần đó đi phỏng vấn năm người thật.
• Rủ bạn học chung. Phỏng vấn cần một người hỏi, một người ghi. Gom ghi chú thì ba người nhìn ra nhiều hơn một người.
• Dùng mẫu, nhưng đừng điền cho có. Mẫu nào cũng có sẵn ví dụ Căng tin số. Bắt đầu dự án của bạn thì xoá ví dụ đi.

Muốn đi sâu thêm về dữ liệu

Năm khóa này dùng chung ví dụ Căng tin số, nên học tiếp rất liền mạch.

Câu hỏi hay gặp